Dok se u Briselu priprema jubilarni, 20. paket sankcija Rusiji, nad energetskim sektorom Balkana nadvija se novi oblak neizvjesnosti. Najave da bi se na „crnoj listi“ Evropske unije (EU) mogli naći direktno Gasprom, Lukoil i nuklearni gigant Rosatom, izazvale su oštre reakcije, ali i opravdan strah u zemljama koje su i dalje vitalno zavisne od ruskih energenata, uključujući i Srbiju.
„Fanatizam sankcija“ i upozorenja iz Mađarske
Mađarski ministar vanjskih poslova i trgovine, Peter Sijarto, prvi je javno podigao uzbunu, nazivajući trenutni pristup Brisela „fanatizmom sankcionisanja“. Prema njegovim riječima, prijedlozi koji dolaze iz određenih krugova unutar EU, a na kojima snažno insistira Kijev, postaju sve radikalniji.
„Sada žele da se na listu sankcija dodaju Rosatom, Gasprom i Lukoil. To bi direktno ugrozilo energetsku bezbjednost Mađarske, ali i cijelog regiona“, upozorio je Sijarto, naglašavajući da bi takav potez uništio dugoročne ugovore o snabdijevanju koji važe do kraja 2027. godine.
Srbija između „čekića i nakovnja“
Za Srbiju, eventualno uvođenje sankcija direktno Gaspromu, a ne samo njegovim kćerkama-firmama kao do sada, predstavljalo bi do sada neviđen izazov. Srbija se snabdijeva ruskim gasom preko „Balkanskog toka“, a Gasprom je većinski vlasnik ključnih infrastrukturnih objekata u zemlji, poput „Gastransa“ i skladišta gasa „Banatski Dvor“.
Stručnjaci upozoravaju da bi stavljanje Gasproma na listu sankcija značilo potpuni prekid saradnje zapadnih kompanija sa ovim gigantom. To podrazumijeva obustavu isporuke rezervnih dijelova za održavanje gasovoda, prekid servisnih usluga i, što je najkritičnije, potencijalnu blokadu transporta gasa preko teritorija zemalja članica EU (u ovom slučaju Bugarske).
Bugarska kao ključna karika
Pitanje opstanka snabdijevanja Srbije zavisiće u velikoj mjeri od tumačenja sankcija. Ako se bude poštovalo pravilo da se zabrana tranzita ne odnosi na treće zemlje, Srbija bi mogla nastaviti da prima gas. Međutim, analitičari poput Strahinje Obrenovića sa Fakulteta političkih nauka ističu da bi Bugarska, pod snažnim pritiskom Brisela, mogla posegnuti za radikalnim mjerama koje bi dovele u pitanje ekstrateritorijalnost i prekinule dotok gasa.
Alternativa: Skupi tečni gas (LNG)
U slučaju najgoreg scenarija, Srbija bi morala da se okrene tečnom prirodnom gasu (LNG). Međutim, Dušan Vasiljević, međunarodni ekspert za energetiku, podsjeća da je LNG neuporedivo skuplji od ruskog prirodnog gasa. Transport brodovima, proces regasifikacije i nedostatak sopstvenih terminala čine ovu opciju logističkom i finansijskom noćnom morom za srpsku ekonomiju.
Pitanje NIS-a i vlasničke strukture
Situacija se dodatno komplikuje jer snabdijevanje energijom u Srbiji indirektno zavisi i od rješavanja vlasništva u Naftnoj industriji Srbije (NIS). Dok se čeka odluka američkog OFAC-a o produženju operativne licence, nepovoljan ishod za rusku stranu mogao bi uticati na spremnost Gasproma da produži povoljne gasne aranžmane sa Srbijom.
Zaključak je jasan, Srbija se nalazi u izuzetno ranjivoj poziciji. Bez uticaja na globalne odluke u Briselu ili Vašingtonu, ostaje samo posmatrač procesa koji direktno kroje cijenu grijanja, struje i stabilnost cjelokupne industrije.
